BREJSKI JAN (1863–1934), redaktor, wydawca, działacz polonijny, polityk, wojewoda pomorski
Redaktor „Wiarusa Polskiego”
Urodził się 20 II 1863 w Pączewie (pow. starogardzki) w rodzinie zamożnego rolnika Antoniego i Marii z Lewickich. Od 1880 uczył się w gimnazjum w Pelplinie, Chełmnie i Starogardzie Gdańskim, z których rugowano go za manifestowanie polskości (m.in. w Starogardzie założył kółko filomackie).
Nie mając szans nauki w zaborze pruskim, przeniósł się do Krakowa, gdzie w 1888 zdał maturę w Gimnazjum św. Anny i na Uniwersytecie Jagiellońskim studiował polonistykę, która była rzadkim kierunkiem studiów ówczesnej inteligencji z Pomorza. W okresie studiów zdobył pierwsze doświadczenia dziennikarskie, współpracując w 1891–93 z „Głosem Narodu”.
Po studiach, od 1 II 1893, podjął pracę w Bochum w redakcji „Wiarusa Polskiego”, piśmie ks. F. Lissa dla wychodźstwa polskiego w Nadrenii i Westfalii. Był prężnym redaktorem i działaczem polonijnym. Gdy z powodu zbyt narodowego i politycznego charakteru pisma ks. F. Liss otrzymał od biskupa Simara z Padebornu zakaz jego prowadzenia, Brejski formalnie wykupił je wraz z drukarnią (1 IV 1893) i redagował z dużym powodzeniem wspólnie ze swoim bratem Antonim „Wiarusa Polskiego” miał duży wpływ w polityce na wychodźstwo, wspierał kultywowanie tradycji narodowej i kultury polskiej; natomiast nie współpracował z niemiecką katolicką partią „Centrum”, która odtąd pismo zwalczała.
W odpowiedzi z inicjatywy Brejskiego powstał 12 VIII 1894 w Bochum cieszący się autorytetem Związek Polaków w Niemczech, przeciwstawiający się wpływom niemieckich księży katolickich. „Wiarus Polski” docierał nawet do Polonii w Belgii, Holandii i we Francji, kształtując jej świadomość narodową. Pod koniec 1894 powierzył całkowitą redakcję bratu, ale do końca życia łączyły go ścisłe więzi z Bochum i z Polonią Nadrenii-Westfalii.
Reformator „Gazety Toruńskiej”
Na prośbę S. Buszczyńskiego objął w Toruniu redakcję podupadającej „Gazety Toruńskiej”. Otrzymawszy pełną swobodę w jej redagowaniu, przekształcił ją w prawdziwy koncern prasowy. Stworzył mutację „Gazety Toruńskiej”, wydawaną pt. „Gazeta Codzienna”, dla czytelników poza Toruniem. Od 1900 miały one tytuł „Gazeta Toruńska – Gazeta Codzienna” oraz „Gazeta Codzienna – Gazeta Toruńska”. Do pisma dołączono w stałych odstępach czasu sporo dodatków, jak: „Gospodarz”, „Ogrodnik i Pszczelarz”, „Kupiec i Przemysłowiec”, „Szkółka Polska”, „Przewodnik Naukowo-Literacki”. Prenumeratorzy otrzymywali też za darmo książki, kalendarze i śpiewniki oraz zapomogi pieniężne w przypadku poniesionych szkód losowych.
„Gazeta” zaczęła przynosić spore dochody, które pozwoliły Brejskiemu wykupić w 1902 od Buszczyńskich „Gazetę Toruńską” oraz stworzonego przez I. Danielewskiego poczytnego niegdyś „Przyjaciela”. Utworzył też w 1903 przy ul. św. Katarzyny 4 drukarnię, a w 1913 powołał tam spółkę wydawniczą „Drukarnia Gazet”. Realizowała ona zamówienia z Pomorza Nadwiślańskiego i obsługiwała prasę Polonii w Niemczech, w tym wydawane przez Brejskiego od 1911 w Lipsku „Gazetę Lipską” oraz od 1912 w Oberhausen „Ojczyznę”.
„Gazeta Toruńska” miała zasługi nie do przecenienia w krzewieniu patriotyzmu i w walce z germanizacją. Redakcja stała na stanowisku solidaryzmu społecznego „Uznając różne potrzeby klas społecznych, uważamy wszelki partykularyzm za szkodliwy dla narodu”– deklarował . Pismo broniło polskiego stanu posiadania, pozyskało wsparcie mieszczaństwa polskiego, rolników i części robotników. Formalnie Brejski redagował „Gazetę Toruńską” do 1903, faktycznie do 1915, a jej właścicielem i wydawcą był do końca. Jako uznany redaktor działał w utworzonym w 1905 Towarzystwie Dziennikarzy i Literatów Polskich na Rzeszę Niemiecką.
Poczytna w okresie zaborów popularnie zwana „Torunka” od 15 VI 1921 stała się organem Zarządu Głównego PSL. Straciwszy wskutek uwikłań politycznych wsparcie czytelników, zasłużone pismo przestało wychodzić 1 XII 1922.
Brejski w niepodległej Polsce poświęcił się całkowicie polityce, którą zajmował się zresztą zawsze. W 1893 z jego inicjatywy powstał w Bochum Związek Polaków w Niemczech. Działał w wielu polskich towarzystwach kulturalnych, oświatowych i społeczno-gospodarczych. Był założycielem i prezesem powstałego 9 XII 1894 w Toruniu pierwszego na Pomorzu gniazda Związku Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Tu też powstała z jego inicjatywy idea powołania Zjednoczenia Zawodowego Polskiego; zrealizowana 9 IX 1902 w Bochum. Broniło ono interesów zawodowych i narodowych Polaków zatrudnionych w Niemczech.
Popularny redaktor i działacz został wybrany w 1903 i 1909 na posła do parlamentu niemieckiego i należał do aktywnych działaczy Koła Polskiego. Energiczny, apodyktycznego nawet usposobienia, wsparł powołaną 3 IV 1909 w Poznaniu Radę Narodową , w której reprezentował Polonię westfalsko-nadreńską. Była ona moralno-politycznym autorytetem dla Polaków w Niemczech i w zaborze pruskim. W 1914–18 Brejski działał głównie w środowisku robotników polskich w Niemczech, w polskich organizacjach spółdzielczych, zawodowych, śpiewaczych i sportowych, zwłaszcza Nadrenii-Westfalii. Był m.in. współorganizatorem powstałego w 1917 Banku Robotniczego w Bochum, a także Narodowego Stronnictwa Robotniczego, powołanego w 1917 w Wanne i reprezentującego politycznie Zjednoczenie Zawodowe Polskie.
Brejski wywarł istotny wpływ na jego program solidarystyczny, narodowy i antykomunistyczny. Brał udział w przeniesieniu jego działalności w 1918 do Wielkopolski i na Pomorze, i w utworzeniu w 1918 w Poznaniu Oddziału Robotników Rolnych i Leśnych Zjednoczenia Zawodowego Polskiego. Brejski był wielokroć szykanowany, a nawet więziony przez władze pruskie w tzw. okrąglaku w Toruńskim. W czasie odradzania się państwa polskiego, w grudniu 1918, uczestniczył jako przedstawiciel Polonii w Westfalii i Nadrenii w pracach Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu.
Z powodu separatystycznych i endeckich tendencji politycznych Sejmu odstąpił od udziału w jego pracach i w kwietniu 1919 na kongresie robotniczym w Bochum zaproponował umiarkowany program społeczny działań Narodowego Stronnictwa Robotniczego; na jego zjeździe we wrześniu 1919 w Bochum wyraził dezaprobatę dla separatystycznych działań poznańskiej endecji i sformułował program szybkiego całkowitego zjednoczenia ziem polskich trzech zaborców w jednolity organizm państwowy.
W Paryżu, podczas obrad wersalskich, lobbował za przyłączeniem Pomorza do Rzeczypospolitej , a w odrodzonej Polsce był od 17 X 1919 podsekretarzem stanu w Ministerstwie Byłej Dzielnicy Pruskiej w Poznaniu. Wskutek intryg endecji w kwietniu 1920 podał się do dymisji. W maju tego roku został wybrany w okręgu grudziądzkim na posła do Sejmu Ustawodawczego, gdzie przewodniczył klubowi poselskiego Narodowego Stronnictwa Robotniczego.
Wojewoda pomorski
Czynnie uczestniczył w powstaniu w maju 192O Narodowej Partii Robotniczej, w wyniku połączeń Narodowego Stronnictwa Robotniczego i Narodowego Związku Robotników. Złożył mandat poselski, gdy po S. Łaszewskim powołano go na wojewodę pomorskiego w Toruniu. Był nim od lipca 1920 do maja 1924. Miał wielkie zasługi zwłaszcza w odrodzeniu polskiej administracji. Był zwolennikiem zastosowania drastycznych środków w uporządkowaniu stosunków polsko-gdańskich, na tym tle popadł w konflikt z rządem premiera W. Grabskiego, musiał podać się do dymisji i 24 V 1924 przeszedł w stan spoczynku.
Brejski został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta. Zwalczany przez endecję i będącego pod jej wpływem duchowieństwa katolickiego, rozgoryczony, osiadł w Lille i wydawał tam swojego ukochanego „Wiarusa Polskiego”, który z Bochum został przeniesiony do Poznania i tam redagowany od 1920 do 1924.
Chory na żołądek, Brejski wrócił w grudniu 1934 do Torunia i poddał się operacji w klinice swego brata Izydora . W 1923 w Toruniu mieszkał przy ul. św. Katarzyny 4. Zmarł na serce 10 XII 1934. Został pochowany na cmentarzu św. Jakuba przy ul. Antczaka.
- Z. Jędrzyński, Toruński Słownik Biograficzny, ToMiTo, UMK, Toruń 2010