Kamieński Łucjan | Książnica Kopernikańska

Kamieński Łucjan

Autor
Kazimierz Przybyszewski
Kategoria
Biogramy

KAMIEŃSKI ŁUCJAN (Lucjan) herbu Dołęga (1885-1964), muzykolog i kompozytor, prof. UAM i Państwowej Średniej Szkole Muzycznej w Toruniu.

Urodził się 7 stycznia 1885 w Gnieźnie, w rodzinie urzędnika celnego Maksymiliana i Anieli z Giersbergów. Ukończył w 1903 gimnazjum klasyczne we Wrocławiu i równocześnie pobierał tam pierwszą naukę muzyki pod kierownictwem Maxa Filke'go oraz śpiewał w chórze katedralnym. Przez pewien czas przebywał w Seminarium Duchownym w Poznaniu. Wyższe studia muzyczne i muzykologiczne odbył na Uniwersytecie w Berlinie w 1903-9, u H. Kretzschmara i J. Wolfa, oraz kompozycję w Państwowej Akademii Muzycznej tamże u Maxa Braucha i Roberta Kahna.

Ponadto studiował slawistykę u Aleksandra Briicknera, filozofię u P. Paulsena, historię sztuk plastycznych u H. Wilfflina i innych. Tam też w 1910 uzyskał doktorat z muzykologii na podstawie rozprawy o oratoriach J. A. Hassego, nadwornego kapelmistrza Augusta III. W latach berlińskich wydał swe pierwsze prace naukowe, m.in. Die Oratorien von Johann Adolf Hasse (Lipsk 1912). W 1910-18 był redaktorem dział muzycznego„Kӧnigsberger Allgemeine Zeitung” i jednocześnie wykładał historię muzyki na kursach dla nauczycieli szkół średnich.

W okresie królewieckim Kamieński komponował dalsze utwory (m.in. opera biblijna do własnego tekstu Thamar, opera komiczna Tabu, uwertura (poemat symfoniczny Bajka) oraz opublikował kolejne prace muzykologiczne. Jego kompozycje z tego okresu, powstałe głównie pod wpływem niemieckiego neoromantyzmu muzycznego, cieszyły się dużym powodzeniem w Królewcu. W 1918 Kamieński w wyniku represji niemieckich — jako polski agitator w kampanii plebiscytowej na Mazurach — musiał opuścić Królewiec.

Po pobycie w Berlinie, gdzie pracował jako kapelmistrz operetek i akompaniator, zamieszkał w Poznaniu. Tu w czerwcu 1920 Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej powierzyło mu, wraz Henrykiem Opieńskim zorganizowanie Państwowej Akademii i Szkoły Muzycznej (późniejszego Konserwatorium Muzycznego), której został wicedyrektorem. W styczniu 1922 został powołany na zastępcę profesora, a następnie profesora nadzwyczajnego i w 1937 profesora zwyczajnego muzykologii na UAM. Zorganizował tu Seminarium Muzykologiczne, następnie Zakład. Przed 1923 został członkiem zwyczajnym PTPN. Od 1927 był cenionym doradcą przy układaniu programu muzycznego w Rozgłośni Polskiego Radia w Poznaniu.

W 1938-9 był dziekanem Wydziału Humanistyki UAM. W 1930 Kamieński założył Regionalne Archiwum Fonograficzne przy Uniwersytecie Poznańskim, tworząc przez to podstawy polskiej nowoczesnej nauki o folklorze muzycznym i gromadząc nagrania polskiego folkloru muzycznego, głównie z Wielkopolski, Pomorza i Śląska. Prowadził także wykłady na kursach dla zbieraczy folkloru muzycznego, od 1935 w ramach Powszechnych Wykładów Uniwersytetu Poznańskiego, wygłaszał odczyty na terenie Pomorza i nieoficjalnie w Prusach Wschodnich oraz pogadanki o muzyce przed mikrofonami Rozgłośni Pomorskiej Polskiego Radia w — prezentując szczególnie aktywnie folklor kujawski i kaszubski.

Propagator folkloru regionalnego.

W drodze wymiany otrzymywał także fonogramy egzotyczne z zagranicy. Cały ten zbiór (ok. 3 000 nagrań) zniszczył okupant. Zorganizował też w 1930 pierwsze w kraju archiwum fonograficzne, zawierające około 3000 fonogramów pieśni i muzyki ludu polskiego. Kamieński stworzył szkołę folklorystyczną; jego prace na polu etnologii muzycznej kontynuowali jego uczniowie, m.in. Jadwiga i Marian Sobiescy. Duże zasługi położył Kamieński w dziedzinie pieśni ludowej na Pomorzu Nadwiślańskim. Wydał m.in. Pieśni ludu pomorskiego, cz. I: Pieśni z Kaszub Południowych (Instytut Bałtycki, Toruń 1936), a następnie Śpiewnik pomorski na 1 lub więcej głosów (Poznań 1938), Kaszubście nuty i inna Historyczna praca Kamieńskiego Jan Stobeusz z Grudziądza (Poznań 1928) stanowi pierwszą polską pozycję dotyczącą dziejów muzyki Pomorza. Kamieński skomponował też liczne utwory wokalne i instrumentalne, m.in. opery Damy i huzary oraz Czarne i białe, Symfonia paschalia na orkiestrę, chór i sopran solo, Sonatę na skrzypce i fortepian, Fantaisie des Noёls Polonaise (kolędy na fortepian), Suitę staropolską tańców na fortepian. Poza tym skomponował kilkaset pieśni solowych, utworów chórowych, fortepianowych i innych.

W czasie II wojny światowej znaczna część tych utworów zaginęła. Po wybuchu drugiej wojny światowej i zajęciu Poznania przez Niemców Kamieński został aresztowany przez gestapo pod zarzutem działalności antyniemieckiej, został w końcu listopada 1939 zwolniony na skutek interwencji żony Niemki (śpiewaczki), Lindy Harder (1888-1946). Okupację przeżył, zatrudniony jako pracownik techniczny w Bibliotece Raczyńskich i w Archiwum Miejskim. Ze względu na niemieckie pochodzenie dziadków (po matce) oraz jako mąż Niemki, został wpisany w lipcu 1941 przez okupanta na niemiecką listę narodową, co spotkało się z negatywną oceną społeczeństwa polskiego. Jak pisała Janina z Gregorkiewiczów Tatarska, Kamieński na skutek gróźb wywiezienia całej rodziny do obozu koncentracyjnego zgodził się na wpis.

Po wojnie Kamieńscy zostali aresztowani. Linda ciężko chora na gruźlicę, zmarła w celi więziennej. Po ośmiu miesiącach śledztwa doszło do pokazowego procesu. Kamieński uwolniony od zarzutu współpracy z okupantem i działania na szkodę Polaków, na rozprawie we wrześniu 1946 został jednak skazany na więzienie, konfiskatę mienia i utratę praw obywatelskich. Ze względu na zły stan zdrowia, po 9 miesiącach opuścił więzienie, a 15 VII 1960 V Wydział Karny Sądu Powiatowego dla miasta Poznania zarządził zatarcie skazania. Po dramatycznych przejściach, schorowany, pozbawiony najbliższych i dorobku całego życia Kamieński nie wrócił już na katedrę uniwersytetu, opuścił Poznań i zamieszkał w Toruniu, gdzie w 1949-57 uczył w Państwowej Średniej Szkole Muzycznej i współpracował z Pawłem Billertem kierownikiem Redakcji Muzycznej Polskiego Radia w Bydgoszczy, co przyniosło szereg oryginalnych, na nowo opracowanych pieśni kaszubskich.

Po rocznym pobycie u syna w Kanadzie (1957/8) powrócił do Torunia i tu jako emeryt do końca życia wiele komponował. M.in. zajął się rekonstrukcją partytury swej zaginionej opery Damy i huzary. W spuściźnie Kamieńskiego pozostało z okresu toruńskiego ok. 40 pieśni solowych do słów polskich, niemieckich i angielskich, ok. 100 utworów fortepianowych, w tym etiudy, walce polonezy, 20 tańców chodzonych i dum polonezowych na fortepian, 60 walców i innych.

W 1936 odznaczony został Złotym Krzyżem Zasługi, a w 1937 za szerzenie zamiłowania do literatury polskiej Srebrnym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury. W 1930 otrzymał od prezydenta Czechosłowacji Krzyż Oficerski Orderu Białego Lwa.

Kamieński zmarł w Toruniu 28 VII 1964, został pochowany na Cmentarzu Staromiejskim św. Jerzego. Rękopiśmienny powojenny dorobek kompozytorski Kamieńskiego znajdował się u rodziny Kazimierzostwa Gregorkiewiczów w Toruniu, u których Kamieński ostatnio mieszkał, przy ul. M. Konopnickiej 21. Natomiast opracowania pieśni starogreckich u Leona Witkowskiego, ucznia Kamieńskiego w Toruniu. W małżeństwie zawartym 3 X 1912 Kamieński miał wspomnianego syna żyjącego w Kanadzie.

Kamieński Łucjan
Bibliografia
  1. K. Przybyszewski, Toruński Słownik Biograficzny, t.7 ToMiTo, UMK Toruń 2014