BENDA (właściwie Spitzbarth) KAROL (1893-1942), aktor, reżyser, dyrektor teatru.
Urodził się 17 II 1893 w Warszawie jako syn architekta Artura i matki Aleksandry z Dunin-Borkowskich. Szkołę średnią ukończył w Warszawie, a następnie przeniósł się do Krakowa, gdzie podjął studia na Wydziale Filozofii UJ (Uniwersytetu Jagiellońskiego).
Jednocześnie uczęszczał do studia aktorskiego kierowanego przez S. Stanisławskiego. W okresie studiów zadebiutował pod pseudonimem Benda w Teatrze im. Słowackiego w roli Pana Młodego w Weselu Wyspiańskiego (13 V 1913) i odtąd stale używał tego pseudonimu. Do początków 1915 występował w teatrach krakowskich, a od sierpnia 1915 do kwietnia 1916 w Teatrze Polskim w Wiedniu. W sezonie 1916-17 grał znów w Teatrze im. Słowackiego. Od sezonu 1917-18 związał się ze scenami Warszawy i występował kolejno w Teatrze Polskim (1917-18) i w Teatrze Rozmaitości (od lutego 1918) i Dramatycznym (1919-20). Jesienią 1918 grał też w teatrach łódzkich. Od 1920 do sierpnia 1924 współpracował przeważnie z zespołem Reduty.
Utworzenie miejskiej sceny operowej
5 wrześniu 1920 roku objął urząd dyrektora Teatru Miejskiego w Toruniu, wprowadzając od początku bardzo urozmaicony repertuar. Już w sezonie 1924-6 pokazano 40 premier; obok utworów dramatycznych pojawiły się też spektakle muzyczne - operetki i wodewile.
Wśród sztuk drmatycznych pokazano wiele wybitnych dzieł literatury polskiej i obcej, wyreżyserowanych zazwyczaj przez Bendę, który też przeważnie grał w nich główne role (Irydion, Lilla Weneda, Śluby panieńskie, Ptak Szaniawskiego). W urozmaiconym repertuarze muzycznym widzowie mieli możliwość oglądania gościnnych występów najgłośniejszych śpiewaków polskich.
Polityka repertuarowa Bendy, obliczona na zainteresowanie sztuką szerszych kręgów społecznych, nie poprawiła w sposób zasadniczy sytuacji materialnej toruńskiego teatru. A ponieważ z podobnymi trudnościami borykały się sceny w Bydgoszczy i Grudziądzu, w połowie 1925, przy wsparciu finansowym rządu, utworzono pod dyrektoriatem Bendy Zjednoczone Teatry Pomorskie Bydgoszcz-Toruń-Grudziądz. W ramach tego zrzeszenia w Toruniu powstała pierwsza w historii miejska stała scena operowa pod nazwą „Opera Pomorska”, kierowana przez J. Bojanowskiego, natomiast w pozostałych ośrodkach działały zespoły dramatyczne kierowane przez J. Krokowskiego (Bydgoszcz) i S. Dąbrowskiego (Grudziądz). Zgodnie z przyjętym harmonogramem następowała wymiana spektakli między Toruniem i Bydgoszczą oraz Toruniem i Grudziądzem, co umożliwiało widzom tych miast oglądanie kilku premier miesięcznie. „Opera Pomorska” zainaugurowała działalność 15 IX 1925 inscenizacją Halki, później wystawiono m. in. Aidę, Fausta i Cyrulika Sewilskiego z gościnnym udziałem wybitnych śpiewaków polskich, m. in. W. Kaweckiej i J. Kiepury.
Łącznie wystawiono 10 oper i 22 operetki, jednak liczne trudności organizacyjne i materialne doprowadziły do upadku tego przedsięwzięcia teatralnego jeszcze przed końcem sezonu. Benda złożył dymisję w lutym 1926, występował jednak w Toruniu do lipca, przygotowując m. in. inscenizację Hamleta - według projektu Wyspiańskiego - którego 3 VII 1926 wystawiono na dziedzińcu Ratusza Staromiejskiego.
W 1930 ponownie w Toruniu
Za dyrektoriatu Bendy teatr prowadził szkołę dramatyczną, która kształciła pomocnicze siły aktorskie. W 1927-28 Benda grał gościnnie w różnych teatrach, w tym dwukrotnie w Toruniu (marzec-sierpień 1927 oraz styczeń-luty 1928). Występował zarówno w repertuarze dramatycznym, jak i komediowym. Dzięki interesującym warunkom zewnętrznym grał przeważnie role amantów charakterystycznych. Posiadał też piękny głos i wielką umiejętność podawania wiersza. Sezon 1928-29 spędził w Teatrze Nowym w Poznaniu, a następnie wyjechał do Paryża, gdzie kierował półzawodowym Teatrem Polskim. We wrześniu 1930 objął ponownie dyrekcję teatru w Toruniu i pozostał na tym stanowisku do 30 IX 1932. Do repertuaru wprowadził wiele utworów dawnej i współczesnej literatury polskiej, m. in. sztuki Słowackiego, Fredry, Zapolskiej, Perzyńskiego i Rostworowskiego, a z autorów obcych sięgał wielokrotnie po dzieła Szekspira, a także m. in. po utwory Strindberga, L. Tołstoja i G. B. Shawa. Na toruńską scenę powróciła również operetka.
Podobnie jak w okresie pierwszej dyrekcji - dla uatrakcyjnienia spektakli i podniesienia ich poziomu artystycznego - zapraszał na gościnne występy czołowych polskich aktorów, m. in. K. Adwentowicza, i śpiewaków, w tym O. Orleńską i L. Messal. W dalszym ciągu wiele reżyserował i często grał, i to zarówno w repertuarze klasycznym: Hamlet, Romeo, Kordian, Gustaw (Śluby panieńskie), jak też w licznych współczesnych komediach i farsach. Pozyskał też do współpracy spore grono realizatorów, w tym reżyserów: J. Cornobisa, H. Małkowską, R. Wasilewskiego i scenografa W. Małkowskiego. Od czerwca do sierpnia 1932 kierował też zespołem Operetki Zdrojowej w Ciechocinku, prezentując kuracjuszom wyłącznie repertuar rozrywkowy.
Podczas 4 lat pracy w Toruniu Benda wyreżyserował ponad 60 sztuk, zagrał kilkadziesiąt ról, z których wiele zalicza się do jego najważniejszych dokonań artystycznych.
Przyczynił się też do upowszechnienia kultury teatralnej na Pomorzu, występując gościnnie w wielu miejscowościach regionu. Po opuszczeniu Torunia podjął stałą współpracę z warszawskimi scenami: Teatrem Rozmaitości (1933), Teatrem Aktora (1934-5), którym kierował wspólnie ze S. Jaraczem i M. Zimińską, Teatrem Kameralnym (1935-6) oraz Teatrem Malickiej (1936-9), z którym odwiedził Toruń i Pomorze. W okresie wojny występował w Teatrze Komedia (1940-41).
Zmarł na serce 25 III 1942 w czasie spektaklu Kochanek to ja; został pochowany w Warszawie. W Toruniu mieszkał początkowo w pensjonacie „Zofijówka” K. Żuławskiej przy ul. Bydgoskiej.
- J. Bełkot, Toruński Słownik Biograficzny, t.1. ToMiTo, UMK Toruń 1998