KUPER (Kupper) RUDOLF (1909-1987), pseudonim „Ziemowit”, „Skarbek”, nauczyciel, działacz niepodległościowy, więzień obozu hitlerowskiego, żołnierz II Korpusu PSZ.
Urodzony 1 VIII 1909 w Wysinie powiat Kościerzyna, województwo gdańskie, jako syn rolnika Augustyna i Marty z domu Jakusz. Po ukończeniu miejscowej szkoły powszechnej odbył naukę w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Kościerzynie, w którym w 1928 otrzymał maturę z uprawnieniami do wykonywania zawodu nauczyciela. Podczas pobytu w Seminarium należał do ZHP.
Pracę nauczyciela rozpoczął 1 IX 1928 w Szkole Powszechnej nr 1 w Toruniu, gdzie pracował do końca roku szkolnego 1938/39, będąc jednocześnie instruktorem harcerskim. W VII—VIII 1939, już w stopniu podharcmistrza pełnił funkcję opiekuna na obozie (zlocie) młodzieżowym tzw. szlachty zagrodowej, zorganizowanym w Cetniewie. (Zachowały się zdjęcia, na których — obok wizytującego obóz generała M. Tokarzewskiego — dowódcy Okręgowego Korpusu VIII w Toruniu, znajduje się Kuper oraz dwoje innych nauczycieli—instruktorów: M. Dymska i P. Kałamarski).
Na tego typu obozach, organizowanych pod patronatem czynników wojskowych dla młodzieży z Kresów Wschodnich i Polonii Niemieckiej, przeprowadzano pracę wychowawczo-propagandową w połączeniu ze szkoleniem z przysposobienia wojskowego. Tę funkcję mogły pełnić tylko osoby zaaprobowane przez władze cywilne i wojskowe, co wskazuje na powiązania Kupera z inicjatywami Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego na wypadek wojny z Trzecią Rzeszą. Rzutowało to na kierunek i zakres jego działalności konspiracyjnej w czasie okupacji, w której wykorzystywał swoje miejsca pracy.
Członek tajnej organizacji „Grunwald”
Po krótkim okresie zatrudnienia jako robotnika przy malowaniu mostu kolejowego w 1939, pracował jako robotnik drogowy w Zarządzie Miejskim, a od I 1941 jako pomocnik ślusarza w Zakładzie Naprawy Sprzętu Zbrojeniowego dla Wehrmachtu w Toruniu, rozmieszczonych na Podgórzu, w okolicy dworca Toruńskiego-Północ oraz Łysomicach. Już w XI 1939 Kuper wstąpił do istniejącej w Toruniu od 5 XI 1939 tajnej organizacji wojskowo-cywilnej o kryptonimie „Grunwald”, której komendantem był porucznik W. Mańkowski („Groźny”). Organizacja ta miała realizować wywiadowczo-dywersyjne plany II Oddziału Sztabu Głównego, określone w 1938. Wprowadzony i zaprzysiężony pod pseudonimem „Ziemowit” i „Skarbek” został przez zastępcę komendanta tej organizacji w Toruniu — podporucznik rezerwy R. Dalkowskiego („Dalke”) w jego mieszkaniu przy ul. Łazienniej 30 w obecności dowódcy Okręgu Pomorskiego „Grunwaldu” — majora M. Cerldewicza („Bończa”). Włączony do piątki wywiadowczej, już w XII tego roku Kuper zwerbował do niej młodszego kolegę, nauczyciela P. E. Kałamarskiego, który był już także członkiem tajnej organizacji „Bataliony Śmierci za Wolność".
10 IV 1940 Kuper został aresztowany przez toruńskie gestapo (prawdopodobnie z powodu powiązań „Grunwaldu” ze zdekonspirowanymi na skutek zdrady prowokatora B. Wiśniewskiego „Batalionami...”). Od 16 IV tego roku Kuper był więźniem obozu koncentracyjnego Sachsenhausen, z nr obozowym 22000. Zwolniony 23 X tego roku dzięki staraniom siostry jego ojca mieszkającego w Gdańsku, ponownie włączył się do konspiracji najpierw w „Grunwaldzie”, a następnie (po zamarciu działalności tej organizacji jesienią 1940) na rzecz Polskiej Armii Powstańczej — zwerbowany do niej przez Cz. Majewskiego („Wincenty Ochota”) w początkach 1941, później również dla ZWZ-AK i Związku Jaszczurczego.
Organizator grupy wywiadowczej
Uaktywnienie działań umożliwiało Kuperowi powtórne zatrudnienie w Zakładach Naprawy Sprzętu Zbrojeniowego. Zorganizował w nich grupę o charakterze wywiadowczym i dywersyjno-sabotażowym, w skład której weszli: chorąży Paluszkiewicz, Nagórski, Bławat i starszy ogniomistrz Król. Z grupą tą kilkakrotnie wywoził z warsztatów broń i amunicję, przekazując ją komendzie PAP, wykonywał kopie planów sytuacyjnych i produkcyjnych, uprawiał sabotaż przy naprawie broni i kuchni wojskowych, ustalał kierunki pociągów przejeżdżających przez Toruń, zbierał też dane o aresztowaniach i zbrodniach władz okupacyjnych. Podobne dane uzyskiwał też z niemieckich zakładów wojskowych w pobliskich miejscowościach — Stolnie koło Chełmna i Lipnie, poprzez współpracę z zatrudnionymi w nich Polakami.
Od Adama Autrieba i jego syna Henryka — Podgórzan pracujących na toruńskim lotnisku Luftwaffe, otrzymał plan tego lotniska; od zwerbowanego przez siebie do PAP Z. Witkowskiego, zatrudnionego w zakładach naprawczych w Gdańsku, pozyskał plany tych zakładów, również meldunki o liczbie, rodzaju i przesyłaniu naprawianej broni. Wszystkie zebrane dane przekazywał Cz. Majewskiemu z PAP oraz kapitanem A. Nierzwickiemu („ Krzysztof „), przyjeżdżającemu z Warszawy, gdzie był zastępcą szefa w Ekspozyturze Związku Jaszczurczego i Narodowych Sił Zbrojnych.
W Toruniu Kuper na rzecz tego Związku i ZWZ-AK współpracował bezpośrednio z należącą do siatki wywiadowczej (znajomą sprzed wojny) M. Dymską („Nika”), zatrudnioną w głównej siedzibie niemieckich zakładów naprawczych jako pomoc biurowa. Od niej otrzymywał meldunki o stanie amunicji i kierunkach jej wysyłki. Jej natomiast, na polecenie Nierzwickiego, przekazywał swoje meldunki z Gdańska oraz informacje o aresztowaniach i zbrodniach niemieckich na terenie Torunia. Kuper był więc konspiracyjnym kontaktem PAP ze Związkiem Jaszczurczym, którego również został członkiem; co więcej — był ważnym ogniwem sieci wywiadowczej kilku najważniejszych organizacji podziemnych na Pomorzu — „Grunwald”, Polska Armia Powstańcza, Związku Jaszczurczego i ZWZ AK. W latach 1942-1944 prowadził także tajne nauczanie toruńskiej młodzieży.
W VI 1944 został zabrany na roboty przymusowe do Nadrenii, skąd udało mu się uciec do Francji. Od 5 IV 1945 był żołnierzem II Korpusu PSZ na Zachodzie. Po zakończeniu wojny uczył na kursach żołnierzy w zakresie szkoły powszechnej. 21 VI 1947 Kuper powrócił do Polski, do Torunia. Tu od 1 IX tego roku rozpoczął pracę nauczyciela w Szkole Podstawowej dla Dorosłych nr 1, a od IX 1950 pełnił obowiązki dyrektora Technikum i Zasadniczej Szkole Zawodowej. Po połączeniu tych szkół z Technikum Mechaniczno-Elektrycznym był w tymże technikum zastępcą dyrektora do spraw pedagogicznych. Od 1 II 1959-31 XII 1971, tj. do przejścia na emeryturę, był dyrektorem Technikum i Zasadniczej Szkoły Samochodowej w Toruniu.
Zmarł 6 VI 1987 w Toruniu. Odznaczony został brytyjskim Medalem Wojny (1947), Medalem X-lecia PRL (1955) i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1971).
- A. Zakrzewska, Toruński Słownik Biograficzny, t.7. ToMiTo, UMK Toruń 2014