Autor
Karola Ciesielska
Kategoria
Biogramy

EDWERDT (Eduert, Edwardt, Edwart, Edwert, Edwerth) SAMUEL (?-1654), kupiec hurtowy.

Data i miejsce urodzenia Edwerdta, jak również imiona oraz pochodzenie społeczne rodziców nie są znane. Sprostowania wymaga jego nazwisko. Brzmiało ono i tak podpisywał się on sam - Edwerdt (z podanymi wyżej odmianami używanymi przez innych) - a nie Edwards, jak podawano dotychczas. Według Wojtowicza, Edwerdt był Szkotem i do Torunia przybył w 1625-37 z kolejną falą szkockich emigrantów. Równie dobrze mógł jednak być Holendrem, na co, poza imieniem i nazwiskiem, wskazują kontakty jego syna Daniela właśnie z Holandią. Wiadomo zresztą, że wiek XVII to okres również masowego napływu uchodźców z Niderlandów.

Do Torunia przybył Edwerdt jako osoba dorosła i niewątpliwie zamożna. Miał w Polsce dwie siostry. Jedna, Barbara Zittelian, mieszkała w Malborku, druga - przynajmniej przez pewien czas - w Zamościu, gdyż szwagier Edwerdta, Maciej Scheps, zapewne wojskowy, w połowie 1651 zastępował chorego dowódcę twierdzy zamojskiej. Nie znamy dokładnej daty uruchomienia przez Edwerdta przedsiębiorstwa. Najstarsza o nim wzmianka pochodzi z 1645, a sam Edwerdt był już wówczas kupcem hurtowym prowadzącym rozległe interesy. W korespondencji określany był jako kupiec zamorski, a także kupiec gdański i faktor królewski.

Eksport-import
Poza głównym przedsiębiorstwem w Toruniu miał filie w Gdańsku, Puławach, Lublinie, Zamościu, Jarosławiu i Lwowie. Z tego wniosek, iż przedsiębiorstwo powstać musiało kilka lub nawet kilkanaście lat wcześniej i że Edwerdt już na początku musiał dysponować sporym majątkiem. Przedsiębiorstwo miało charakter eksportowo-importowy. Za pośrednictwem filii, na wielkich targowiskach we Lwowie i Lublinie, dokonywał skupu towarów krajowych (wosk, skóry, futra, popiół) i sprzedawał je na Zachodzie. Importował przede wszystkim towary kolonialne, których szlak wiódł ze Wschodu i Południa, poprzez Lwów do kraju, a bywało, że za pośrednictwem filii w Gdańsku nawet do Amsterdamu. Edwerdt handlował ok. 120 artykułami, a były to artykuły lecznicze (aloes, boraks, chinina, cykoria i in.), chemikalia i surowce przemysłowe (barwniki, ałun), ale przede wszystkim artykuły konsumpcyjne (anyż, cytryny, daktyle, figi, migdały, oliwa, pieprz, pomarańcze, rodzynki, śledzie, świece, tytoń, wina itp.), a nierzadko również złoto, srebro, szlachetne kamienie i drogie naczynia.

Struktura organizacyjna przedsiębiorstwa wraz z jego filiami, faktorami, ludźmi zatrudnionymi przy transporcie wodnym i kołowym oraz przeładunku towarów, odpowiednie do tego magazyny, a także różnego rodzaju pojemniki do ich przewożenia nie tylko usprawniały pracę, ale także ułatwiały kontrolę. Pomagały w tym starannie prowadzone, zachowane do dziś księgi rachunkowe. Do tego dodać trzeba sprawny system informacji, niezbędnej w kierowaniu tak dużym przedsiębiorstwem. Wszystko to sprawiło, że przedsiębiorstwo Edwerdta może służyć jako przykład funkcjonowania wielkiego handlu eksportowo-importowego w Polsce w połowie XVII wieku.

O skuteczności jego działania świadczą nie tylko wysokie obroty, ale również akumulacja kapitału handlowego, która pozwalała na udzielanie znacznych pożyczek. Wśród dłużników Edwerdta byli nie tylko kupcy żydowscy, ale także szlachta polska, jak M. Wiśniowiecki i kasztelanowa kamieniecka.

Działalność przedsiębiorstwa urwała się nagle w 1659, pięć lat po śmierci właściciela, w czasie których przedsiębiorstwem zarządzała Elżbieta, wdowa po Edwerdtcie. Nazwisko rodowe Elżbiety to zapewne Werner, tak bowiem nazywał się jej brat. Kim byli jej rodzice, nie wiadomo. Brak jest również wiadomości o dacie ślubu.

W drugiej połowie 1659 Elżbieta wyszła powtórnie za mąż, tym razem za gdańszczanina Eliasza Konstantego von Treven Schroedera. Wniosła mu w posagu znaczny majątek - 218.376 zł w gotówce oraz dobra ziemskie. Jakie to były dobra i gdzie się znajdowały - nie wiadomo. Biorąc pod uwagę dzieci, w tym dorosłego syna, można założyć, iż była to tylko część majątku pozostawionego przez Edwerdta. Miał on czworo dzieci: syna Daniela, córki Katarzynę i Elżbietę oraz nieznane z imienia czwarte, najmłodsze dziecko. Daniel, w dzieciństwie uczeń niejakiego Szymona Dürsselera, w 1659, już jako dorosły, przebywał w Malborku. Utrzymywał kontakty z Holandią i tamże wówczas się wybierał. W tym celu prosił matkę o przysłanie niemieckich ubrań, gdyż żadną miarą w polskim stroju tam nie chciał jechać.

Edwerdt, podobnie jak jego żona, musieli znać język polski. Zachowały się listy pisane po polsku przez Edwerdta oraz adresowane do nich obojga. Przypuszcza się, że Edwertowie dużo czasu spędzali w Gdańsku. Mieszkali w uliczce nieopodal ulicy Długiej i Bramy Wyżynnej. Miejsca zamieszkania w Toruniu nie zdołano ustalić. Edwerdt zmarł najprawdopodobniej w Toruniu przed 24 VIII 1654. Z tego dnia pochodzi list Elżbiety do przyjaciół w Warszawie, w którym pisała o śmierci męża. Edwerdt posługiwał się gmerkiem, w którym figurują inicjały imienia i nazwiska.

Bibliografia
  1. K. Ciesielska, Toruński Słownik Biograficzny, t.1. ToMiTo 1998