ZAWACKA ELŻBIETA MAGDALENA (1909–2009), pseud. „Zelma”, „Sulica”, „Zo”, gen. brygady, prof. dr hab., instruktorka PWK, żołnierz SZP–ZWZ–AK, emisariuszka, cichociemna, matematyk i pedagog, honorowa obywatelka m. Torunia.
Urodziła się 19 III 1909 w Toruniu jako siódma z ośmiorga dzieci Ładysława (Władysława), urzędnika sądowego, i Marianny z domu Nowak. Wychowana w Mokrem przy ul. Wiązowej. W 1915 została uczennicą niemieckiej Miejskiej Szkoły Wydziałowej, którą ukończyła w 1922, rozpoczynając następnie edukację w Miejskim Gimnazjum Humanistycznym. W 1927 została studentką Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Uniwersytetu Poznańskiego. W 1931 uzyskała absolutorium, a cztery lata później magisterium z filozofii w zakresie matematyki (temat pracy magisterskiej Równania różniczkowe periodyków całek eliptycznych). Jednocześnie też zdała państwowy egzamin pedagogiczny, uprawniający do nauczania matematyki w gimnazjum z wykładowym językiem polskim i niemieckim.
Instruktorka Przysposobienia Wojskowego Kobiet
Od 1931 zaangażowała się w działalność przysposobienia kobiet do obrony kraju (od marca 1939 organizacja Przysposobienie Wojskowe Kobiet), szybko zdobyła uprawnienia instruktorskie, dzięki czemu prowadziła hufce PWK, uczestniczyła jako instruktorka w obozach szkoleniowych, m.in. w Garczynie kolo Kościerzyny i w Spale. Od 1931 pracowała też jako nauczycielka w Sompolnie, Otorowie, Toruniu i w Tarnowskich Górach (tu także w tzw. szkole raciborzanek – szkole z internatem dla Polaków z niemieckiej części Górnego Śląska). Wszędzie organizowała hufce PWK. W 1937 na prośbę naczelnej komendantki PWK Marii Wittek (późniejszego szefa Wojskowej Służby Kobiet w Komendzie Głównej Służby Zwycięstwa Polski–Związku Walki Zbrojnej–AK) przeszła na urlop, by móc zająć się tylko sprawami PWK.
Na przełomie października i listopada 1937 zdobyła najwyższy stopień instruktorski PWK i została komendantką Rejonu Śląskiego PWK. Podlegało jej 19 komend powiatowych. Po powołaniu na Walnym Zjeździe Organizacji PWK w marcu 1939 Pogotowia Społecznego PWK Z. zintensyfikowała prace szkoleniowe w ramach Pogotowia, którego zadaniem było przygotowanie jak największej liczby Polek na wypadek wybuchu wojny. Gdy ogłoszono mobilizację, przebywała na pewiackim obozie szkoleniowym w Spale, skąd natychmiast wyjechała do Katowic, by wspólnie z podległymi sobie pewiaczkami organizować placówki dworcowe dla żołnierzy oraz szosowe placówki sanitarne dla przemieszczającej się ludności cywilnej.
2 IX 1939 otrzymała już rozkaz wyjazdu z Katowic i wyruszenia do Lwowa, w którego obronie brała udział. Po upadku miasta powróciła do Torunia, a na początku października wyjechała do Warszawy i nawiązała kontakt ze swoimi przyjaciółkami z PWK. 2 XI 1939 została zaprzysiężona przez szefa Wydziału Łączności Konspiracyjnej KG Służby Zwycięstwa Polski Janinę Karaś, pseudonim „Bronka”, do organizacji, przyjmując pseudonim „Zelma”. Jej zadaniem było tworzenie struktur Wojskowej Służby Kobiet na Śląsku oraz łączności między Komendą Okręgu Śląsk a Komendą Głowną w Warszawie. Już wówczas, wielokrotnie i bez najmniejszych problemów, dzięki doskonałemu wyszkoleniu, perfekcyjnej znajomości języka niemieckiego oraz – co nie było bez znaczenia – blond włosom i niebieskim oczom, przekraczała granice ziem wcielonych do Rzeszy z Generalnej Guberni. Pod koniec 1940 KG ZWZ wezwała Zawacką do Warszawy, gdzie szef Wydz. Łączności Zagranicznej KG ZWZ (krypt. Łza, Zagroda, Załoga; pseud. „Marcysia”) Emilia Malessa zaprzysiężyła ją do pracy w „Zagrodzie”. Początkowo Zawacka obsługiwała głównie trasę Warszawa–Berlin, oczywiście każdorazowo starała się jeździć innym połączeniem, by nie zostać zdekonspirowaną. Jej zadaniem było przywożenie z banków niemieckich pieniędzy (zawsze przewoziła jedną walizkę), koniecznych do funkcjonowania struktur Polskiego Państwa Podziemnego. W pracy kurierskiej wielokrotnie korzystała z pomocy swoich bylych uczennic z liceum raciborzanek. Z czasem zaczęła organizować inne trasy zachodnie, a w 1942 zorganizowała placówkę o kryptonimie Cyrk, bezpośrednio podlegającą Wydziałowi Łączności Zagranicznej KG ZWZ. Kurierzy tej placówki obsługiwali trasy zachodnie Polska–Berlin–Sztokholm, Polska–Lotaryngia–Paryż, Polska–Berno (Szwajcaria). W tym czasie Zawacka. pracowała w dalszym ciągu w strukturach śląskiej WSK oraz brała udział w tajnym nauczaniu w Warszawie, zarówno jako nauczycielka Szkoły im. N. Żmichowskiej, jak i jako studentka Tajnej Wolnej Wszechnicy Polskiej. W 1942, po „wsypie” w strukturach WSK na Śląsku, która częściowo dotknęła też kurierki „Zagrody” pracujące w obu wydziałach jednocześnie (w tym i Klarę, młodszą siostrę Zawackiej), Zawacka została poddana kwarantannie, skutkiem czego dla bezpieczeństwa czasowo wyłączono ją ze służby.
W misji do Londynu w 1942 roku
Wówczas to Komendant Główny AK na wniosek Janiny Karasiówny powierzył Zawackiej misję do sztabu Naczelnego Wodza w Londynie i mianował ją zastępcą szefa Wydziału Łączności Zagranicznej KG AK w stopniu kapitana. Do wyjścia w trasę Zawacka przygotowywała się przez kilka miesięcy, szkoląc języki, poznając szczegóły funkcjonowania całego Wydziału Łączności Zagranic znej KG AK oraz mankamenty tej łączności, na jakie napotykali żołnierze AK, wykonując powierzone im przez KG zadania. Celem misji Zawackiej było przedstawienie Naczelnemu Wodzowi konieczności usprawnienia łączności z krajem oraz uregulowania prawnego służby kobiet w Wojsku Polskim. Dotychczas bowiem, mimo że Polki już masowo służyły w różnych organizacjach konspiracyjnych Polskiego Państwa Podziemnego, nie było żadnych regulacji prawnych, które pozwalałyby na stosowanie przepisów Ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym z 9 IV 1939. Po raz pierwszy do Londynu wyruszyła 20 XII 1942 pod nazwiskiem Elizabeth Kubica. Niestety, po dotarciu do Paryża otrzymała rozkaz powrotu do kraju. Gdy rozkaz nadszedł, była właśnie w tendrze parowozu paryskiego. Musiała zawrócić.
Po raz drugi, na własną odpowiedzialność, wyruszyła do Londynu w lutym 1943. Na miejsce dotarła przez Niemcy, Francję, Andorę, Barcelonę, Madryt, Gibraltar, Bristol, wcześniej przekazując przez konsulat brytyjski w Barcelonie pocztę do Sztabu Naczelnego Wodza. W londyńskim hotelu Bristol, gdzie znajdował się Sztab, zameldowała się 3 V 1943. W Londynie omawiała z prezydentem Władysławem Raczkiewiczem i wieloma członkami rządu przekazane jej przez Komendanta Głównego AK zadania. Zdała raport także gen. Sikorskiemu, który – jak wspominała – nie bardzo miał czas dla szarego żołnierza z kraju. Podczas ich spotkania mówił o sytuacji rządu w Londynie, natomiast na chęć omówienia zadań Zawackiej powiedział: „O tym porozmawiamy, jak wrócę ze Wschodu”. Ze Wschodu jednak nie wrócił – zginął w katastrofie lotniczej nad Gibraltarem. Zawacka jednak zrobiła wszystko, co było w jej mocy, by usprawnić pracę wydzialu odpowiedzialnego za łączność z krajem, doprowadziła też do wydania 27 X 1943 przez Prezydenta RP Dekretu o ochotniczej WSK, dzięki czemu sytuacja Polek w WP została uregulowana. Kobiety żołnierze mogły w końcu, zgodnie z prawem, awansować czy posiadać prawa dyscyplinarne wobec swoich podwładnych.
Zawacka w Londynie przebywała do września 1943, zapoznając się ze strukturami pomocniczej WSK, jakie funkcjonowały w polskiej armii na Zachodzie i Bliskim Wschodzie, przeszła szkolenie spadochronowe i szkoliła cichociemnych z zasad pracy konspiracyjnej w okupowanym kraju.
Do Polski wróciła, skacząc ze spadochronem w nocy z 9 na 10 IX 1943. Do zrzutu cichociemnych doszło na terenie dóbr majątku Osowiec na Mazowszu. Od razu po powrocie ponownie podjęła działalność konspiracyjną. Zameldowała się w KG AK, po czym powróciła do swych zadań na Śląsk. Już wtedy pracował w „Zagrodzie”, wciągnięty do pracy podczas misji „Zo”, niejaki Jarach, który okazał się agentem gestapo. Za jego sprawą w marcu 1944 doszło w Wydziale do ogromnej „wsypy”, aresztowano blisko stu żołnierzy Wydziału., jednak Zawackiej udało się zbiec. Musiała przejść kolejną kwarantannę, na którą wysłano ją do klasztoru Sióstr Niepokalanek w Szymanowie.
Pod koniec lipca 1944 Zawacka złamała rozkaz i samowolnie opuściła klasztor. Piechotą przedostała się do Warszawy. Janina Karaś przydzieliła ją do szefostwa WSK. Zawacka brała udział w powstaniu warszawskim, a po jego upadku opuściła miasto z ludnością cywilną i w towarzystwie swojej przyjaciółki z „Zagrody”, Wacławy Zastockiej, przedostała się do wspomnianego klasztoru. Tam, okazując rozkaz podpisany na kawałku jedwabiu przez gen. Komorowskiego, otrzymała pomoc i dzięki siostrom przedostała się do Krakowa w celu nawiązania łączności z Londynem i przygotowania trasy dla kuriera Jana Jeziorańskiego (Zdzisław Nowak, znany po 1945 jako Jan Nowak-Jeziorański) i jego żony „Grety”.
19 I 1945 Zawacka została zdemobilizowana przez swojego dowódcę Emilię Malessę. Przez ponad rok działała jeszcze w konspiracji, najpierw w Delegaturze Sił Zbrojnych, później w Zrzeszeniu Wolność i Niezawisłość. Kończyła też swoje drugie studia, z zakresu pedagogiki społecznej. W 1946 podjęła pracę w sekcji Przysposobienia Wojskowego Kobiet w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego.
W 1948 powróciła do Łodzi, gdzie przygotowując pracę doktorską z pedagogiki społecznej, pracowała jednocześnie jako referentka Polskiego Towarzystwa Studiów Społecznych, nauczycielka w II Państwowym Koedukacyjnym Gimnazjum i LO dla Dorosłych oraz asystenka wolonatriuszka na łódzkim uniwersytecie.
W 1950, z uwagi na ciężko chorą matkę, powróciła do Torunia (mieszkała wówczas u rodziców, w domu na rógu ul. Gałczyńskiego i Matejki). Pracowała w III Państwowym Gimnazjum i Liceum im. T. Kościuszki oraz w Państwowym Koedukacyjnym Gimnazjum i LO dla Dorosłych im. S. Żeromskiego. Przez uczniów wspominana była jako osoba wymagająca i bardzo zaangażowana w swoją pracę. Po śmierci matki (17 V 1951; ojciec - Zawackiej zm. 20 II 1958) przeniosła się do Olsztyna, by podjąć pracę w Państwowym Gimnazjum dla Dorosłych i Liceum Korespondencyjnym.
5 IX 1951 została aresztowana w swoim olsztyńskim mieszkaniu przy ul. Stalinogrodzkiej. Materiały badawcze Zawackiej zniszczono podczas rewizji, ją samą przewieziono do mokotowskiego aresztu w Warszawie. 25 I 1952 została skazana na pięć lat więzienia, odwoływała się dwukrotnie, skutkiem czego było dwukrotne podwyższenie wyroku – z pięciu na siedem, a ostatecznie na dziesięć lat więzienia. Wyrok odbywała w więzieniu w Fordonie, Grudziądzu i Bojanowie, pracując w kuchni i w pralni placówki oraz potajemnie nauczając współwięźniarki. Jej kwalifikacje zawodowe wykorzystały również służby więzienne. Do zakładu karnego w Bojanowie przewieziono ją po to, by uczyła matematyki i języka polskiego małoletnie więźniarki polityczne i kryminalne. Na wolność wyszła na mocy amnestii po czterech latach odbywania wyroku, 24 II 1955.
Po blisko siedmiu miesiącach bezskutecznego poszukiwania pracy została w końcu zatrudniona jako nauczycielka w Sierpcu, następnie od 1957 pracowała w Liceum Korespondencyjnym w Toruniu. Powróciła też do badań naukowych i w 1965 obroniła dysertację Szkoła korespondencyjna i jej uczniowie, której promotorem był Ludwik Bandura. Wówczas też miała możliwość objęcia stanowiska dyrektora w liceum, którego była pracownikiem, pod warunkiem przystąpienia do PZPR. Zawacka odmówiła i na propozycję L. Bandury, który pracował już w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku (od 1970 Uniwersytet Gdański), przeprowadziła się do tego miasta, przyjmując jednocześnie etat adiunkta ww. instytucji.
Angażowała się w prace Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, była też przedstawicielem Międzynarodowej Rady Kształcenia Korespondencyjnego na Bułgarię, Czechosłowację, Polskę, Rumunię i Węgry, działającej przy UNESCO. 3 V 1972 w Krakowie odbyło się kolokwium habilitacyjne Zawackiej na podstawie pracy Przeszkody i niepowodzenia w studiach pracujących nauczycieli. W 1975 otrzymała propozycję utworzenia na UMK Zakładu Andragogiki, o którym marzyła w Gdańsku.
Od października 1975 została pracownikiem naukowym UMK. Rok później wybrała się w celach naukowych do Londynu, odbyła też kwerendę w Studium Polski Podziemnej. W drodze powrotnej, tuż po wylądowaniu na Okęciu, została zatrzymana przez funkcjonariuszy UB, dokonano też rewizji w jej mieszkaniu i zakładzie pracy.
Skonfiskowano przywiezione przez nią z Londynu materiały aktowe i literaturę. Skutkiem tego zatrzymania były też szykany w miejscu pracy.
Zawacka podupadła na zdrowiu, nie otrzymała obiecanego jej Zakładu Andragogiki, który za jej życia na UMK nie powstał. W 1978 przeszła na przedwczesną emeryturę. Do pracy pedagogicznej nigdy nie powróciła. Zajęła się natomiast upamiętnianiem losów żołnierzy AK, działała też w podziemnej „Solidarności”. Niejednokrotnie była gościem tajnych spotkań toruńskich opozycjonistów, podczas których wygłaszała wykłady na temat dziejów SZP– ZWZ–AK. Na początku lat 80. XX w. władze UMK powołały komisję, której zadaniem było zrekompensowanie strat, jakie ponieśli szykanowani pracownicy uniwersytetu. W ramach przyznanej rekompensaty rektor Stanisław Dembiński delegował pracownika Biblioteki Głównej UMK do prac w archiwum powstającym w mieszkaniu Zawadzkiej. Etat ten był do dyspozycji Zawackiej aż do jej śmierci. Ostatnim sekretarzem Zawackiej była historyk, mgr Dorota Kromp.
Współzałożycielka Fundacji „Archiwum Pomorza” w Toruniu.
W 1986 Zawacka doprowadziła do odsłonięcia w krużganku kościoła pw. NPM w Toruniu pierwszej na Pomorzu tablicy poświęconej pamięci żołnierzom AK na Pomorzu. W 1987 powołała przy Oddziale Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Toruniu Klub Historyczny (późniejszy Klub im. A. Antczaka) oraz wspólnie z profesorami: Janem Łopuskim, Stanisławem Salmonowiczem i Andrzejem Tomczakiem zainicjowała powstanie Stowarzyszenia Żołnierzy AK, zalegalizowanego w 1989 w Warszawie (późniejsza nazwa Światowy Związek Żołnierzy AK). Zawacka została pierwszym wiceprezesem Stowarzyszenia.
Podejmowała starania w celu utworzenia w Warszawie Muzeum i Archiwum AK. Niestety, nie udało się zrealizować tej inicjatywy, w związku z czym wspólnie z S. Salmonowiczem oraz G. Górskim założyła w 1990 w Toruniu Fundację „Archiwum Pomorza AK” (od czerwca 2002 Fundacja Archiwum i Muzeum Pomorza AK oraz WSP, od 9 III 2009 Fundacja Generał E. Zawackiej. Archiwum i Muzeum Pomorza AK oraz WSP). Celem Fundacji jest działalność społeczno-użyteczna, naukowa, oświatowa, służąca popieraniu badań nad historią AK na Pomorzu, utrwalaniu i upowszechnianiu historii, tradycji i dziedzictwa ideowego AK, dziejów WSP i upamiętnianiu tradycji tej służby. Cel ten Fundacja realizuje m.in. poprzez: gromadzenie, opracowanie i udostępnianie materiałów dotyczących konspiracji na Pomorzu i WSP oraz Wydziału Łączności Zagranizcnej Komendy Głównej AK, organizację konferencji, wystaw, działalność wydawniczą i edukacyjną.
Dzięki inicjatywie Zawackiej Fundacja do 2009 wydała 53 tomy poświęconych wspomnianej tematyce, zorganizowała 20 konferencji, kilkaset spotkań i prelekcji, kilkanaście wystaw i zgromadziła też materiały dot. blisko 7 tys. żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego, Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie oraz Wojska Polskiego na Wschodzie, ufundowała również kilkanaście tablic, obelisków i pomników. Pomnik gen. Zawackiej Marii Wittek, odsłonięty na dziedzińcu Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie i obelisk pamięci kobiet żołnierzy, znajdujący się w Parku Wolności przy Muzeum Powstania Warszawskego, Zawacka ufundowała z własnych środków, którymi dysponowała dzięki skromnemu życiu.
Dzięki działaniom Zawackiej konspiracji pomorskiej oraz wojennej służby Polek zostały podniesione na forum nauki polskiej. Zasługą Zawackiej było też zaproszenie do wspólnych rozmów kombatantek, tak Polskiego Państwa Podziemnego, Polsich Sił Zbrojnych na Zachodzie, jak i I i II Armii Wojska Polskiego. Dzięki temu na I Zjeździe Kobiet Żołnierzy (listopad 1996) udało się Zawackiej stworzyć inicjatywę społeczną „Memoriał Gen. Marii Wittek”, zrzeszającą wspomniane kombatantki oraz wszystkich popierających działalność Fundacji Archiwum Pomorskie Armii Krajowej Toruń.
Ostatnim zadaniem, jakie postawiła sobie Zawacka, było przygotowanie i wydanie drukiem Słownika biograficznego kobiet odznaczonych Orderem Wojennym Virtuti Militari. W ostatnich latach życia Zawackiej ukazały się cztery tomy dzieła.
Zawacka zmarla kilka miesięcy po wydaniu ostatniego z nich, 10 I 2009 w Toruniu, dzień po ukonstytuowaniu się toruńskiego komitetu obchodów jej setnych urodzin, który przeobraził się w komitet organizujący uroczystości pogrzebowe. Zawacka została pochowana z honorami wojskowymi na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu – taka była jej ostatnia wola.
Za działalność wojskową i społeczną została odznaczona m.in.: dwukrotnie Orderem Wojennym Virtuti Militari (1943, 1944), czterokrotnie Krzyżem Walecznych (1941, 1942, 1943, 1943), Krzyżem Zasługi (1942), Krzyżem AK, Orderem Orła Białego (1995) i tytułem Kustosza Pamięci Narodowej (2002). Była Honorową Obywatelką Torunia (22 I 1993) i Piastowa (2008). Zasłużony tytuł prof. nauk humanistycznych otrzymała dopiero 16 I 1996 na wniosek Rady Wydzialu Nauk Historycznych UMK, a awans do stopnia gen. brygady – 3 V 2006 (zdemobilizowana w stopniu majora, 1996 – ppłk, 1999 – płk). Zawacka rodziny nie założyła. W 1975–2009 w Toruniu mieszkała przy ul. Gagarina 136/26.
- K. Minczykowska, Toruński Słownik Biograficzny, t. VI, ToMiTo, UMK, Toruń 2010