Autor
Anna Zakrzewska
Kategoria
Biogramy

WAŁĘGA STANISŁAW KONSTANTYN (1909–2006), pedagog, historyk toruński.

Urodził się 14 IV 1909 w Tarnowie jako syn Władysława, z zawodu urzędnika, i Heleny z domu Zaucha. Dzieciństwo spędził w Tarnowie, gdzie w 1914 przeżył okupację miasta przez wojska rosyjskie, a także jego bombardowanie przez artylerię austriacką i niemiecką.  Po ukończeniu szkoły powszechnej uczęszczał do II Państwowego Gimnazjum im. Hetmana J. Tarnowskiego, w którym w 1928 uzyskał świadectwo dojrzałości.

Jesienią 1928 roku  rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym  Uniwersytetu  Jagiellońskiego obierając jako podstawowy kierunek historię i dodatkowy germanistykę. Uczestniczył w seminariach prof. W. Konopczyńskiego, twórcy krakowskiej szkoły badań historycznych, wybitnego znawcy nowożytnych dziejów Polski. Fakt ten zadecydował o drodze naukowej, jak też i życiu prywatnym Wałęgi. W 1930 do prof. Konopczyńskiego zwróciły się bowiem władze województwa pomorskiego oraz Zarząd Towarzystwa Naukowego w Toruniu z prośbą o pomoc w opracowaniu i wydaniu obszernych Dziejów Torunia., które by w godny sposób upamiętniły obchody 700-lecia miasta, przypadającego na 1933. W odpowiedzi prof. Konopczyński zaproponował skorzystanie z wiedzy i umiejętności badawczych swego seminarzysty – Wałęgi. Ten, otrzymawszy zapewnienie utrzymania się w Toruniu, a zwłaszcza sfinansowania przez władze miejskie jego archiwalnych badań, natychmiast przybył do miasta i energicznie podjął wyznaczoną mu pracę nad dziejami politycznymi Torunia w XVIII w. do czasu utraty jego związków z Polską na rzecz Królestwa Pruskiego. Owocem tego była obszerna (licząca ok. 400 stron) monografia, obejmująca lata  1724–56, która w 1932 stała się podstawą do uzyskania przez Wałęgę stopnia magistra historii na Wydziale Filozoficznym.

Dzieje Torunia

Praca ta w następnym roku – jako t. I Dziejów Torunia u schyłku Rzeczypospolitej (1724–93) – opublikowana została w 39. „Rocznika” TNT. Tom. ten poprzedził przedmową prof. Konopczyński, podkreślając bogactwo materiału i rzetelność interpretacyjną autora, wykazującego silne elementy polskości Torunia tego okresu. Opracowanie spotkało się również z uznaniem Zarządu TNT, w osobach prezesa, ks. A. Mańkowskiego, i sekretarza  generalnego Z. Mocarskiego, z którym Wałęga. się zaprzyjaźnił. Aby umożliwić Wałędze warunki do pracy nad t. II Dziejów... za l. 1756–93, Zarząd podjął starania o zapewnienie mu stałego zatrudnienia jako nauczyciela szkoły średniej (widząc w nim pierwszego członka zespołu nauczycieli z wyższym wykształceniem, którzy obok pracy pedagogicznej podjęliby samodzielne badania pomorzoznawcze).

Z powodu trudności wynikających z reformy szkolnictwa, zmieniającej struktury gimnazjum, powodującej redukcję nauczycieli, udało się w 1934 znaleźć dla Wałęgi jedynie posadę nauczyciela historii w szkolnictwie powszechnym. Następnie został nauczycielem historii i języka niemieckiego w pięcioletniej Państwowej Szkole Wydziałowej. Dopiero od 1 XI 1937 (od 1 IX do 31 X tego roku był nauczycielem wszystkich przedmiotów w szkole powszechnej w Podgórzu koło Torunia) uzyskał etat nauczyciela w Państwowym Gimnazjum Męskim im. M. Kopernika w Toruniu, w którym były też klasy licealne o profilu humanistycznym i matematyczno-przyrodniczym.

Członek Towarzystwa Naukowego w Toruniu

Jako nauczyciel historii odznaczał się wielką erudycją i patriotyczną postawą; w coraz cięższych dla Pomorza i Torunia latach  narastającej propagandy hitlerowskiej.Wałęga zyskał wielką popularność wśród młodzieży i jej rodziców. Równolegle z pracą pedagogiczną na podstawie źródeł z archiwum i bibliotek toruńskich  zgromadził i przygotował do druku teksty do t. II Dziejów politycznych Torunia u schyłku Rzeczypospolitej (1756–93), które jednak z powodu wybuchu drugiej wojny światowej w 1939 się nie ukazały. Wałęga zdążył tylko częściowo opublikować ten materiał w formie odczytów i przyczynków w wydawnictwach TNT oraz artykułów w prasie toruńskiej.

Będąc od początku 1934 członkiem TNT, już 19 II tego roku wygłosił na walnym zebraniu odczyt Walka Torunia z pruskimi tendencjami zaborczymi w latach  1772–94. Wydrukowany następnego dnia w skrótach przez „Dzień Pomorza” i „Słowo Pomorskie”, zwrócił na Wałęgę  baczną uwagę dra Büchlera – toruńskiego konsula generalnego Rzeszy Niemieckiej.

W 1937, wdając się w prowadzoną wówczas burzliwą dyskusję z historykami niemieckimi  nt. polskości Kopernika, Wałęga   opublikował w „Słowie Pomorskim” (z 20 II t.r.) artykuł Trz y narody – dwa domy w walce o Kopernika, który skłonił władze Torunia do usunięcia tablicy z niemieckim napisem na domu, w którym rzekomo urodził się astronom, przy ul. Kopernika pod obecnym nr. 40. Równoczesne liczne podobne wystąpienia na łamach prasy i w Rozgłośni Pomorskiej  Polskiego Radia, a zwłaszcza wykład 19 II 1939 na Walnym Zgromadzeniu TNT w auli Gimnazjum Kopernika O narodowości Kopernika spowodowały wzrost wrogości wobec Wałegi działających w Toruniu niemieckich przedstawicieli państwowych organizacji. Skutkiem było intensywne poszukiwanie go przez gestapo we wrześniu 1939.

Artykuły i rozprawy w prasie przedwojennej

W prasie przedwojennej jako autor Wałęga  używał nie tylko swojego nazwiska, ale też pseudonimu. Pod własnym nazwiskiem drukował w sanacyjnym „Dniu Pomorza”; w endeckim „Słowie Pomorskim” i jego dodatku pt. „Mestwin” posługiwał się ps. „Zbilut Krzemiński” i „Klio”. Tu ukazały się dwie ważniejsze prace Ustrój miasta za czasów Rzeczypospolitej („Mestwin” 1933, nr 3) i Stanowisko prawno-państwowe miasta  Torunia w Prusiech Królewskich i Rzeczypospolitej („Mestwin” 1994, nr 4). Natomiast w czasopismo „Młody Gryf”, „Młody Gryf Szkolny”, „Przysposobienie Obywatelskie” oraz „Straż nad Wisłą”, w których zamieszczał rozprawki i szkice dla młodzieży, występował jako „St. Mszczuj-Koterba” i „Stanko Ołgoszcz”. W 1935–36 był też redaktorem „Młodego Gryfa”, a od 1939 – „Straży nad Wisłą”.

Sprawność intelektualna Wałęgi  powodowała propozycje współpracy także z Konfraternią Artystów, Polskiego Związku Z achodniego oraz Instytutem Bałtyckim. Ten ostatni powierzył mu najpierw porządkowanie swoich zbiorów bibliotecznych  i archiwalnych, następnie , korzystając z jego zdolności i umiejętności lingwistycznych, skierował go na okres kilku wakacji szkolnych do krajów skandynawskich w celu zbierania materiałów do „Pamiętnika  Instytutu Bałtyckiego.

W czasie okupacji

Ostatnie wakacje 1939 Wałęga spędził na delegacji w Finlandii, skąd w przeddzień wybuchu wojny z wielkim trudem wrócił do Torunia. Już 3 IX tego roku udał się z narzeczoną Ireną Cyganek i jej bratem Mieczysławem do Włocławka, gdzie otrzymał przydział do służby sanitarnej w szpitalu wojskowym w Strzelcach Kujawskich. 18 IX został wywieziony przez Niemców do przejściowego obozu jenieckiego w Muchnicach, a następnie do pracy w szpitalu dla polskich jeńców w Kutnie. Gdy 2 X tego roku Niemcy zlikwidowali szpital, Wałęga – mimo świadomości, że jest poszukiwany przez toruńskie gestapo – wrócił potajemnie do miasta, aby ratować swoje mienie, zwłaszcza cenne materiały kilkuletnich badań archiwalnych.

Bezpośrednio przed zamknięciem granicy tworzonej przez Niemców Generalnej Guberni udało mu się wywieźć zasoby drogą przez Poznań, Wrocław, Katowice i Kraków do rodzinnego Tarnowa. Tu uzyskał fikcyjne zaświadczenie o zatrudnieniu jako drwal w leśnictwie Smyków-Jeziorka i jednocześnie włączył się w struktury tarnowskiego tajnego nauczania w zakresie szkół średnich. Na kompletach prowadził wykłady i egzaminy aż do czasu opuszczenia Tarnowa przez Niemców (18 I 1945).

Od lutego 1945 roku został nauczycielem w II Państwowym Liceum i Gimnazjum. Pracował w nim do 1955, tj. do momentu objęcia stanowiska dyrektora Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych. Był nim aż do przejścia na emeryturę w 1972. Równolegle z pracą pedagogiczną bezpośrednio po wojnie kontynuował badania naukowe i popularnonaukowe, głównie z zakresu historii Polski. Chętnie udostępniały mu swe łamy nie tylko czasopisma tarnowskie: „TEMI”, „Tarnowskie Echo”, lecz także krakowskie  i warszawskie, jak „Gazeta Krakowska”, „Tygodnik  Powszechny”, „Problemy”, „Mówią wieki”, „Poznaj świat” i in.

Żywo zainteresowany losem Słowińców

Stale przechowywał w pamięci problemy historii Pomorza. Jako jeden z pierwszych historyków włączył się aktywnie w akcję ratowania przed przymusowym wysiedleniem do Niemiec  pomorskich Słowińców. Napisał na ten temat dwie rozprawki: Słowińcy – Mohikanie Pomorza i Tragedia Mohikan Pomorza, wydane  przez Instytut Bałtycki jako „Komunikaty” i przedrukowane następnie przez polską prasę. Ponadto w regionalnym tygodniku „Zrzecz Kaszëbskô” w 1947 zamieścił cykl artykułów Słowińcy żyją. Dzięki jego pracom utrzymała się przez pewien czas słowińska wieś Kluki, gdzie obecnie istnieje skansen. W tymże tygodniku  opublikował też artykuły z historii Kaszub i Kaszubów, kontynuując w ten sposób tematykę z czasów swej przedwojennej pracy w „Młodym Gryfie” i „Straży nad Wisłą”. Również w 1947 wznowił swoje zainteresowanie Toruniem, przesyłając do Państwowego Liceum i Gimnazjum  im. M. Kopernika wspomnieniową pracę Pod patronatem Kopernika. Mój kopczyk wspomnień z lat pobytu w I Państwowym  Liceum i Gimnazjum im. M. Kopernika w Toruniu(1937–39), w której nie tylko nakreślił warunki działalności w szkole, ale także dostarczył cennych charakterystyk poszczególnych pedagogów, a nawet uczniów z klasy, której był wychowawcą.

Publikacje w „Nowościach”

Już w kwietniu 1949 obronił na UMK u prof. K. Hartleba rozprawę doktorską nt. Geneza procesu imci pana Łukasza Konopki z miastem Torunia o membran Behemowy, która pod zmienionym tytułem U źródeł zatargu miasta Torunia  ze szlachcicem Łukaszem Konopką. Z dziejów praktyki sądowej XVII i XVIII w. została opublikowana przez TNT w 1969, w t. XXXIV „Zapiskow Historycznych”. Choć Wałęga pozostał już na stałe w Tarnowie, pragnął kontynuować swoją twórczość naukową związaną z historią Torunia.

W 1970 nawiązał więc kontakty z innymi ośrodkami naukowymi  i kulturalnymi  w tym ToMiTo i toruńskim  dziennikiem „Nowości”. Rezultatem współpracy z ToMiTo była publikacja ośmiu prac w „Roczniku  Toruńskim” z lat 1971–99, z których ważniejsze to: Czy Kopernik był poetą – spór o „Septem sidera” („Rocznik Toruński” 1973, r. 8 s. 111–185) oraz Międzynarodowe  uwarunkowania zaboru Torunia  przez Prusy w II rozbiorze Polski w 1973 r. („Rocznik Toruński” 1994, r. 22, s. 28–327). Praca ta jakby stanowi niewydany przed wojną t. II Dziejów politycznych  Torunia u schyłku Rzeczypospolitej. Za tę współpracę został Wałęga odznaczony w 1998 przyznawaną przez ToMiTo nagrodą honorową „Złote Astrolabium”.

Współpracę z dziennikiem „Nowości”  rozpoczął cyklem czterech artykułów nt. Kopernika, a w następnych latach pisał również o nieznanych ciekawych wydarzeniach z życia politycznego, społecznego, obyczajowego i towarzyskiego dawnego Torunia. Ostatni artykuł Wałęgi w „Nowościach” dotyczył planów rozwoju Torunia w 1935; wydrukowany został w 2006, w trzy miesiące po śmierci autora. W dorobku naukowym, publicystycznym i dziennikarskim Wałęgi znalazło się ponad 88 publikacji o Toruniu i ponad 40 o Koperniku; ogółem zamyka się ona liczbą ponad 520 pozycji.

W 1968 Wałęga wznowił kontakty z Gimnazjum im. M. Kopernika w związku z obchodzonym 400-leciem Gimnazjum Akademickiego (poprzednika przedwojennego Gimnazjum i powojennego Liceum im. M. Kopernika). W Księdze pamiątkowej 400-lecia Toruńskiego  Gimnazjum Akademickiego (Toruń  1974) wydrukowane zostały jego wspomnienia Pod patronem Kopernika…, a w 30 latach później, gdy obchodzony był jubileusz 430-lecia, Wałęga przysłał na jubileuszowy zjazd absolwentów list okolicznościowy, w którym określił swoje bliskie związki pedagogiczne i uczuciowe ze szkołą i z młodzieżą. List wywołał entuzjazm i wzruszenie wśród dawnych uczniów, bowiem w ich pamięci utrwalił się obraz mądrego i życzliwego im nauczyciela, który nie tylko ze znawstwem i zapałem przekazywał im fakty z dawnej historii, ale też wiązał je ze współczesnością i wnikliwie analizował, a robił to w formie budzącej najwyższe zainteresowanie słuchaczy.

Choć badania Wałęgi skupiały się wokół historii Polski (w szczególności Pomorza i Torunia), to nieobce mu było też zainteresowanie historią powszechną. W 1957 napisał artykuł o losach Żyda Juliusza Popera pt. Król Ziemi Ognistej, przedrukowany w języku polskim i hebrajskim w Izraelu; w 1964 magazyn geograficzny „Poznaj świat” wydrukował jego pracę o węgierskiej ludności w Górnym Egipcie (El Magarab), a w 1983 ukazały się dwa artykuły z historii Libii Zagłada Maurów w Hisz panii i Upadek arabskiej Malagi (w czasopiśmie „As-Sadaka” – organie Towarzystwa Przyjaźni Libijsko-Polskiej). Przedwojenne wyjazdy Wałęgi do Skandynawii (w ramach współpracy z Instytutem Bałtyckim) rozwinęły jego zainteresowania tą częścią  Europy i zaowocowały przetłumaczeniem na język polski największego poematu szwedzkiego Frithiofowa saga autorstwa Jezadiasza Tegnera, wydana przez „Bibliotekę Narodową” (seria II, Wrocław 1957). W 1978 i 1986 „Wiedza Powszechna” wydała dwa słowniki autorstwa Wałęgi – Słownik fińsko-polski i Słownik polsko- fiński. Słowniki te, liczące odpowiednio 35 tys. i 26 tys. haseł, przeznaczył autor zarówno dla studentów skandynawistyki, badaczy i tłumaczy języka ugrofińskich, jak i dla turystów, dla których dołączył obszerny zarys fińskiej i polskiej gramatyki. Tak więc drugoplanowa twórczość naukowa  Wałęgi przyniosła interesujący i wartościowy rezultat.

Wałęga  otrzymał odznaczenia: Złoty Krzyż Zasługi, Krzyż Kawalerski OOP, odznaczenie kombatanckie, „Medal Rodła” oraz od „Gazety Krakowskiej” medal „Za Mądrość i Dobrą Robotę”.

W Toruniu Wałęga mieszkał przy ul. Prostej 27, w Tarnowie do 1998 przy ul. Bitwy pod Studzienkami 1ata, od 1998, po śmierci żony Ireny, zamieszkał u jedynej córki – Bożeny Balladyny (zamężnej Borowskiej) w Krakowie przy ul. Aleksandry 25.

Wałęga zmarł 24 IV 2006. Został pochowany w rodzinnym grobowcu na cmentarzu w podkrakowskim Grębałowie.

Bibliografia
  1. A. Zakrzewska, T. Zakrzewski, Toruński Słownik Biograficzny t. VI, ToMiTo, UMK, Toruń 2010